Zespół policystycznych jajników (PCOS) jest jednym z najczęstszych zaburzeń endokrynologicznych dotykających nawet co dziesiątą kobietę w wieku reprodukcyjnym. Jednym ze skutków PCOS są zaburzenia owulacji, nieregularne cykle miesiączkowe i niepłodność. Szacuje się, że dotyka ok. 5-10% kobiet w wieku rozrodczym i jednocześnie jest jedną z najczęstszych przyczyn uniemożliwiających zajście w ciążę. Spośród grupy niepłodnych kobiet, które nie mają owulacji lub owulują rzadko (tzw. czynnik jajnikowy niepłodności), nawet 80% ma cechy tej jednostki chorobowej.

Czym jest zespół policystycznych jajników?

W naturalnym, prawidłowym cyklu miesiączkowym jajniki kobiety co miesiąc produkują kilka pęcherzyków (tzw. pęcherzyki Graafa), w których znajduje się i dojrzewa komórka jajowa.

Zespół policystycznych jajników (PCOS) atakuje bezpośrednio i niszczy tkanki jajników, w wyniku czego produkują one małe i niedojrzałe pęcherzyki, hamując jednocześnie produkcję komórek jajowych. Brak komórek jajowych oznacza brak owulacji, a brak owulacji uniemożliwia zajście w ciążę.
Kiedy w dłuższym okresie czasu w organizmie kobiety nie dochodzi do owulacji wzrasta produkcja męskich hormonów płciowych oraz występują zaburzenia miesiączkowania.

PCOS – przyczyny

Przyczyny zespołu policystycznych jajników (zwanego również: zespołem wielotorbielowatych jajników, drobnotorbielowatych jajników lub zespołem Steina-Leventhala) nie zostały jeszcze do końca rozpoznane. Wydaje się, że na częstość występowania PCOS w nieznacznym stopniu może mieć wpływ styl życia oraz status socjoekonomiczny. Świadczy o tym porównanie danych z krajów takich jak USA, Meksyk czy Hiszpania. Przyczyny zespołu policystycznych jajników nie zostały jeszcze do końca rozpoznane. Postuluje się, że mogą one w znacznej liczbie przypadków mieć podłoże genetyczne.

PCOS – objawy

U kobiet cierpiących na zespół policystycznych jajników mogą występować różne rodzaje objawów. PCOS stwierdza się, jeżeli występują przynajmniej dwa z nich. Jakie objawy zespołu policystycznych jajników kobiety mogą zaobserwować w swoim ciele?

Zaburzenia rytmu cyklu miesiączkowego

Mowa tu o braku występowania cykli miesiączkowych, które objawiają się brakiem owulacji. Zespół policystycznych jajników może też objawiać się poprzez mniejszą częstotliwość występowania cykli (rzadziej niż co 35 dni).

Objawy kliniczne

Badania laboratoryjne mogą wskazać na zbyt wysokie stężenie męskich hormonów. Męskie hormony mogą również objawiać się w ocenie klinicznej pacjentki, a więc w jej wyglądzie zewnętrznym. W tym przypadku mogą pojawić się takie objawy jak:

  • nadmierne owłosienie twarzy i ciała,
  • zakola lub łysienie,
  • przetłuszczająca się cera lub występowanie trądziku,
  • obniżony tembr głosu,

Do objawów klinicznych zalicza się również:

  • nadmierne tycie,
  • zmiana sylwetki ciała,
  • nadciśnienie,
  • podwyższony poziom cukru we krwi.

Inne możliwe objawy PCOS to:

  • przerost łechtaczki i warg sromowych,
  • otyłość typu brzusznego,
  • cienkie włosy,
  • bóle miednicy,
  • złe samopoczucie,
  • problemy ze snem.

Występowanie tych objawów nie musi jednak oznaczać tylko i wyłącznie występowanie PCOS. Wiele z tych objawów może być skutkiem innych zupełnie chorób. Dlatego też należy zadbać o szczegółową diagnostykę i opinię specjalisty.

Objawy ujawnione przez USG

Badanie ultrasonografem może wykazać kolejne objawy występowania PCOS. W przypadku choroby lekarz może zauważyć zwiększony rozmiar jajników, a także większą liczbę pęcherzyków antralnych.

Ważną cechą diagnostyki tego schorzenia jest wykluczenie innych przyczyn, które mogą prowadzić do podobnie przebiegających chorób. Nie każda pacjentka, która ma problem z nadmiernym owłosieniem i zaburzeniami owulacji musi mieć PCOS.

Policystyczne jajniki a owulacja

Leczenie hormonalne policystycznych jajników może trwać nawet przez kilka lat. Terapia może być przerwana po kilku miesiącach w przypadku, kiedy młoda kobieta planuje ciążę. Niekiedy czas ten wystarcza, by stan hormonów w organizmie pozwalał na uwolnienie dojrzałej komórki jajowej zdolnej do zapłodnienia. Leczenie PCOS powinno rozpocząć się jak najwcześniej, ponieważ z wiekiem objawy policystycznych jajników się nasilają. Zaleca się, by kobiety z PCOS, które planują posiadanie dzieci, zdecydowały się na zajście w ciążę przed ukończeniem 25. roku życia.

PCOS – leczenie

Leczenie zespołu policystycznych jajników jest uzależnione w dużym stopniu od wieku i planów rozrodczych pacjentki. W przypadku kobiet starających się o dziecko leczenie schorzenia zależy od stopnia PCOS. Metod jest wiele: od małoinwazyjnych leków po bardziej skomplikowane procedury medyczne. W przypadku lekkiego zaburzenia bardzo często po niedługim okresie leczenia farmakologicznego zdolność kobiety do zapłodnienia wraca do normy umożliwiającej poczęcie.W jaki sposób można radzić sobie z zespołem policystycznych jajników?

Zmiana stylu życia

Otyłość zaburza proces jajeczkowania, zwiększa ryzyko poronienia oraz późniejszych komplikacji w ciąży. Ponadto udowodniono że nieprawidłowa masa ciała zwiększa ryzyko niepowodzenia leczenia. U pacjentek z nieprawidłowym BMI zaleca się modyfikację trybu życia. Postępowaniem z wyboru jest redukcja masy ciała. Ograniczenie cukrów prostych i produktów o wysokim indeksie glikemicznym oraz regularny wysiłek fizyczny są zalecane jako postępowanie pierwszoplanowe. Wykazano że już 5% redukcja masy ciała poprawia skuteczność leczenia. Dalsza spadek masy może przywrócić jajeczkowanie i prawidłowy rytm krwawień.

Stymulacja owulacji

Stymulacja owulacji jest leczeniem z wyboru u pacjentek z prawidłową funkcją jajowodów i przy prawidłowych parametrach nasienia u partnera. Najczęściej stosowanym lekiem jest cytrynian klomifenu (Clostilbegyt). Leczenie ograniczone jest z reguły do 6 cykli stymulacji. Owulacje uzyskuje się u ponad 80% pacjentek. Odsetek ciąż wynosi 16%. Po sześciu cyklach terapii ciążę uda się uzyskać u połowy par. Indukcji owulacji towarzyszy ultrasonograficzny monitoring wzrostu pęcherzyka w jajniku.

Nieprawidłowością związaną z PCOS może być zaburzone wydzielanie insuliny i oporność tkanek na nią. U pacjentek otyłych, z insulinoopronością, opornych na cytrynian klomifenu lekarze stosują preparat zwany Metforminą. Lek ten powoduje zwiększenie odpowiedzi organizmu na insulinę i spadek stężenia glikozy we krwi.

Zapłodnienie pozaustrojowe

Zapłodnienie pozaustrojowe polega na zapłodnieniu jednej lub kilku komórek jajowych w warunkach laboratoryjnych, a następnie przeniesieniu zarodka do jamy macicy. In vitro to najskuteczniejsza metoda leczenia niepłodności z towarzyszącym PCOS w przeliczeniu na jeden cykl terapeutyczny. Metodę tą stosuje się z wyboru gdy po 6 cyklach stymulacji owulacji nie otrzymano ciąży, nie otrzymano owulacji po leczeniu farmakologicznym lub gdy PCOS towarzyszą inne czynniki zmniejszające szanse na ciąże (np. niedrożne jajowody, nieprawidłowe parametry nasienia, endometrioza).

W przypadku pacjentek z PCOS stosuje się tzw. protokół krótki z antagonistą.

Laparoskopowa skaryfikacja jajników (elektrokauteryzacja jajników)

Laparoskopia to technika polegająca na oglądaniu i operowaniu narządów za pomocą endoskopu zaopatrzonego w system transmisji obrazu i manipulatorów wprowadzonych do jamy brzusznej. Podczas laparoskopii za pomocą specjalnej igły (elektrody) wypala się klika otworów na powierzchni jajnika. Zabieg dodatkowo pozwala ocenić stan narządów rodnych kobiety. Skuteczność zabiegu w przywracaniu jajeczkowania wynosi do 50%. Owulacja pojawia się do 12 tygodni po zabiegu. Skuteczność zabiegu jest większa u pacjentek z tzw. ciężkim PCOS, prawidłowym BMI i odwróconym stężeniem LH do FSH. Rzadkim powikłaniem operacji jest całkowite uszkodzenie jajników, które objawia się przedwczesnym ich wygaśnięciem.

  • Obecnie zabieg proponuje się pacjentkom, których organizm jest odporny na stymulację owulacji, u których nie stwierdzono dodatkowych czynników ograniczających płodność i nie akceptujących leczenia metodą zapłodnienia pozaustrojowego (IVF).
  • Zabiegu nie stosuje się u pacjentek z PCOS nie planujących ciąży.