Brak komórek jajowych (tzw. zespół pustego pęcherzyka, EFS Empty Follicle Syndrom) to rzadka sytuacja w trakcie leczenia metodą in vitro (IVF), podczas której po pobraniu pęcherzyków jajnikowych nie znajdujemy komórek jajowych.

Brak komórek jajowych w pęcherzykach a nieprawidłowe komórki jajowe

Należy odróżnić sytuację, w której znaleziono oocyty, ale wszystkie komórki lub ich większość jest nieprawidłowa i nie nadają się do użycia. W tym wpisie blogowym nie będzie ona omawiana. Zajmiemy się natomiast sytuacją, kiedy pęcherzyk się rozwija, ale nie ma w nim komórki jajowej.

Pobranie komórek jajowych a liczba pęcherzyków

Punkcja jajników polega na pobraniu komórek jajowych (oocytów) podczas znieczulenia ogólnego przez pochwę. Lekarz pobierający widzi w USG jedynie pęcherzyki. Komórkę jajową można zobaczyć i ocenić pod mikroskopem. Generalnie liczba otrzymanych oocytów koreluje z liczbą „wystymulowanych” pęcherzyków. Niestety również w normalnych warunkach zdarzają się puste pęcherzyki bez komórek jajowych — nie zawsze w każdym pęcherzyku znajdujemy komórkę jajową (1:1). Sytuacje, w których oocyty odnajdywane są nawet w co drugim pęcherzyku są częste w praktyce klinicznej.

Puste pęcherzyki bez komórek jajowych – czynniki ryzyka

Nie da się przewidzieć takiej sytuacji, w której po punkcji jajników wystąpi brak komórek jajowych w pęcherzykach.

Do czynników ryzyka braku komórek jajowych zalicza się:

  • wysokie lub niskie BMI,
  • długotrwałe stosowanie środków antykoncepcyjnych przed leczeniem,
  • niskie stężenie LH i FSH,
  • niską rezerwę jajnikową,
  • i słabą odpowiedź na stymulację hormonalną.

Przyczyny braku komórek jajowych – zespołu pustego pęcherzyka

  1. Słaba odpowiedź na stymulację hormonalną — im mniej dojrzałych pęcherzyków pod koniec stymulacji, tym większe ryzyko uzyskania pustych pęcherzyków. W takim przypadku mamy do czynienia najczęściej z sytuacją losową spowodowaną wydajnością samego procesu pozyskiwania komórek jajowych (punkcji jajników).
  2. Brak reakcji/nieprawidłowa reakcja kobiety na leki kończące stymulację hormonalną – rozwijająca się komórka jajowa jest przytwierdzona do ściany pęcherzyka poprzez tzw. komórki ziarniste. Upraszczając, za dojrzewanie komórek jajowych i ich „uwolnienie”
    w naturalnych warunkach odpowiedzialny jest wyrzut hormonu LH („pik LH”). Podczas leczenia metodą in vitro (IVF), efekt ten uzyskuje się, stosując zamiennie dwa rodzaje leków (tzw. „trigger”):
  • Zastrzyk z gonadotropiny kosmówkowej (Ovitrelle, Pregnyl), który działa bezpośrednio na komórki jajowe – tak jak hormon LH.
  • Zastrzyk z agonisty GnRH (Decapeptyl, Gonapeptyl, Diphereline) działający
    w pośredni sposób, powodując zwiększone wydzielanie LH przez organizm pacjentki, LH działa już bezpośrednio na dojrzewające komórki w jajnikach.
  1. Przyczyny nieznane występowania pustego pęcherzyka:
    • nieprawidłowe dojrzewanie komórek jajowych (oocytów)
    • zaburzenia interakcji komórka jajowa – komórki ziarniste w jajniku.

Brak komórek jajowych – przyczyny zespołu pustego pęcherzyka (podsumowanie)

Brak komórek jajowych – przyczyny
Lek kończący stymulacje nie zadziałał
tzw. fałszywy zespół pustego pęcherzyka
– Preparat nieprawidłowo podany, mała dawka, preparat podany o nieprawidłowej godzinie
– Wadliwy preparat (produkcja, przechowywanie – rzadziej)
Brak reakcji na lek kończący stymulację– Brak wydzielania LH po podaniu agonisty GnRH
– Brak receptorów na preparat hCG
Przyczyny nieznane– Nieprawidłowe dojrzewanie komórek jajowych (oocytów)
– Zaburzenia interakcji komórka jajowa – komórki ziarniste w jajniku

Lek kończący stymulację nie zadziałał, tzw. fałszywy zespół pustego pęcherzyka

  • Preparat nieprawidłowo podany, mała dawka, preparat podany o nieprawidłowej godzinie
  • Wadliwy preparat (produkcja, przechowywanie – rzadziej)

Brak reakcji na lek kończący stymulację

  • Brak wydzielania LH po podaniu agonisty GnRH
  • Brak receptorów na preparat hCG

Zespół pustego pęcherzyka – leczenie i rokowanie

Problem braku komórek jajowych, czyli występowania zespołu pustego pęcherzyka, dotyczy od 1 do 2% pacjentek przystępujących do programu leczenia in vitro.

Do każdej sytuacji podchodzi się indywidualnie, a postępowanie w sytuacji otrzymania pustych pęcherzyków bez komórek jajowych może polegać na:

  • przeanalizowaniu dotychczasowego leczenia ze szczególnym zwróceniem uwagi na sposób wykonywania zastrzyków, dzień i godzinę wykonania ostatniego zastrzyku („trigger”),
  • zmianie protokołu stymulacyjnego,
  • zwiększeniu dawki leku kończącego stymulację lub zmiana czasu jego podania,
  • zmianie leku kończącego stymulację,
  • zastosowaniu dwóch preparatów kończących stymulację jednocześnie (tzw. „double trigger”),
  • płukaniu pęcherzyków podczas pobrania komórek jajowych,
  • w skrajnej sytuacji powtarzających się epizodów braku komórek jajowych (pustych pęcherzyków) jedynym wyjściem może okazać się dawstwo komórek jajowych (dawstwo niepartnerskie).

Najważniejsze to nie rezygnować z dalszego leczenia zespołu pustego pęcherzyka – u 9 na 10 pacjentek podczas kolejnej próby udaje się uzyskać komórki jajowe.