Teratozoospermia to jedno z zaburzeń parametrów nasienia, które może (choć nie zawsze musi) znacząco wpływać na męską płodność. Schorzenie to może charakteryzować się różnym nasileniem u różnych osób, jednak zwykle nie oznacza trwałej bezpłodności – można je skutecznie leczyć. Czym dokładnie jest ta nieprawidłowość, skąd wynika i jak ją leczyć?

Teratozoospermia – definicja

Teratozoospermia (lub teratospermia) to nieprawidłowość w morfologii plemników – oznacza, że zbyt duży ich odsetek ma nieprawidłową budowę..

O teratozoospermii mówimy wtedy, gdy odsetek prawidłowych plemników wynosi poniżej 4% – zgodnie z aktualnymi kryteriami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO). 

Morfologię komórek weryfikuje się na podstawie ścisłych kryteriów diagnostycznych, zgodnie z tzw. kryteriami Krugera:

  • główka owalna 4-5 µm z akrosomem 40-70%, 
  • wstawka prosta bez cytoplazmy, 
  • witka bez załamań 

W skali Krugera pojedyncza wada dyskwalifikuje komórkę jako prawidłową.

Zaburzenie może występować samodzielnie lub współistnieć z innymi nieprawidłowościami nasienia, takimi jak oligozoospermia (mała liczba plemników) czy asthenozoospermia (obniżona ruchliwość).

Co może powodować teratozoospermię?

Przyczyny teratozoospermii są złożone i mogą wynikać z czynników genetycznych, środowiskowych lub zdrowotnych – nierzadko występujących jednocześnie. Wśród najczęściej wymienianych znajdują się:

  • czynniki genetyczne, w tym mutacje i aberracje chromosomalne,
  • zakażenia układu moczowo-płciowego,
  • stany zapalne jąder i najądrzy, stres oksydacyjny nasienia, stany zapalne związane z chorobami autoimmunologicznymi czy metabolicznymi (np. cukrzycą),
  • żylaki powrózka nasiennego, które prowadzą do przegrzewania jąder,
  • czynniki środowiskowe: ekspozycja na toksyny, promieniowanie, pestycydy, metale ciężkie,
  • niezdrowy styl życia, w tym nadużywanie alkoholu, palenie papierosów, niewłaściwa dieta, brak aktywności fizycznej, przewlekły stres i brak snu,
  • nadmierna ekspozycja jąder na wysokie temperatury, 
  • stosowanie niektórych leków lub sterydów anabolicznych (przeczytaj więcej w artykule: Testosteron i jego wpływ na płodność.

W wielu przypadkach nie udaje się jednoznacznie ustalić przyczyny – mówimy wtedy o teratozoospermii idiopatycznej. Zaburzenie to nie daje również objawów – zwykle zostaje wykryte podczas badania nasienia.

Czy teratozoospermię można leczyć?

Leczenie teratozoospermii zależy od jej przyczyny. Jeżeli stwierdzi się infekcję, wdraża się odpowiednie leczenie farmakologiczne (np. antybiotykoterapię). W przypadku żylaków powrózka nasiennego skuteczne może być leczenie chirurgiczne (współcześnie stosuje się małoinwazyjne, bezpieczne metody nie wymagające hospitalizacji).

Gdy źródłem problemu jest styl życia, zaleca się jego modyfikację – rezygnację z używek, poprawę diety, zwiększenie aktywności fizycznej i redukcję stresu. Lekarz może zalecić suplementację preparatami zawierającymi m.in. cynk, selen, witaminę E, koenzym Q10 czy L-karnitynę.

Warto pamiętać, że teratozoospermię można leczyć nawet wtedy, gdy nie udało się ustalić jej przyczyny.

Jak teratozoospermia wpływa na płodność?

Teratozoospermia może istotnie obniżać zdolność plemników do zapłodnienia komórki jajowej. Jednak nawet w przypadkach znacznego odsetka wadliwych plemników, ciąża jest możliwa – szczególnie przy wykorzystaniu technik rozrodu wspomaganego. Stosowane metody to inseminacja domaciczna lub zapłodnienie in vitro z selekcją plemników (np. metodą ICSI). W tej procedurze możliwe jest wyselekcjonowanie najlepszych plemników pod względem morfologicznym i funkcjonalnym.

Przeczytaj więcej: ICSI – zapłodnienie metodą docytoplazmatycznej mikroiniekcji plemnika do komórki jajowej

Nieprawidłowości w budowie główki plemnika

Główka plemnika zawiera jądro z materiałem genetycznym oraz akrosom – specjalną strukturę bogatą w enzymy, które są niezbędne do przeniknięcia przez osłonki komórki jajowej. Jeśli główka ma nieprawidłowy kształt lub nieprawidłową strukturę akrosomu, plemnik może nie być w stanie rozpoznać receptorów komórki jajowej, przeniknąć przez jej osłonkę czy uwolnić materiału genetycznego.

Zaburzenia morfologiczne wstawki plemnika

Wstawka plemnika pełni funkcję „centrum energetycznego”. Znajdują się w niej mitochondria, które generują ATP – swoiste paliwo niezbędne do ruchu witki. Nieprawidłowości w budowie wstawki i mitochondriów mogą prowadzić do obniżonej produkcji energii i w konsekwencji niskiej ruchliwości.

NIeprawidłowa budowa witki plemnika a płodność

Każda nieprawidłowość w budowie witki – np. załamana, zbyt krótka, skręcona czy nieproporcjonalna – może prowadzić do zmniejszonej ruchliwości lub nieprawidłowych wzorców ruchu. Taka zmiana oznacza, że plemnik ma mniejsze szanse na przedostanie się przez szyjkę macicy, macicę i jajowód, by spotkać komórkę jajową. 

Teratozoospermia a szansa na ciążę

Teratozoospermia obniża szansę na zajście w ciążę, ale jej nie przekreśla. Zależy to od kilku czynników: 

  • ogólnej liczby plemników, 
  • ich ruchliwości, 
  • wieku i stanu zdrowia partnerki.

W przypadku par, które bezskutecznie starają się o dziecko przez ponad 12 miesięcy, zaleca się rozpoczęcie diagnostyki i rozważenie metod wspomaganych – zwłaszcza jeśli seminogram (laboratoryjne badanie nasienia) wskazuje na ciężką teratozoospermię.

Jak już wspomnieliśmy, współczesna medycyna pozwala na bardzo precyzyjną, laboratoryjną ekstrakcję prawidłowych morfologicznie plemników – które będą miały największą szansę na zapłodnienie.

Czy teratozoospermia zwiększa ryzyko wad genetycznych?

Plemniki o nieprawidłowej budowie mogą mieć zaburzenia materiału genetycznego. Wysoki odsetek nieprawidłowych form może wiązać się ze zwiększonym ryzykiem poronień, wad rozwojowych lub chorób genetycznych u potomstwa. Dlatego w przypadkach ciężkiej teratozoospermii warto rozważyć dodatkowe badania, takie jak fragmentacja DNA plemników (DFI) – czyli badanie chromatyny plemnikowej, lub badanie kariotypu (analizę chromosomów). W procedurze in vitro można dodatkowo zastosować preimplantacyjną diagnostykę genetyczną (PGT), która pozwala wybrać zarodki wolne od określonych nieprawidłowości genetycznych.

Jednocześnie nie w każdej postaci teratozoospermii występuje zwiększone ryzyko wad genetycznych. Nieprawidłowości w budowie plemników nie muszą wpływać na jakość materiału genetycznego. 

Co jeszcze warto wiedzieć?

Teratozoospermia może być sygnałem innych problemów zdrowotnych. Czasem jest objawem zaburzeń hormonalnych, chorób metabolicznych (np. cukrzycy) lub przewlekłych stanów zapalnych. Dlatego seminogram może być cennym wskaźnikiem ogólnej kondycji organizmu mężczyzny.

Regularna diagnostyka, zdrowy styl życia i szybka reakcja na nieprawidłowości w badaniach nasienia mogą zwiększyć szanse na poczęcie dziecka i poprawić ogólną jakość życia.

Przeczytaj więcej: Niepłodność męska – przyczyny i leczenie